Info: Svar við athugasemdum um bókakápurýni fyrir jólin 2003
Athugasemdirnar (frá aðstandendum bókarinnar „Þjóðerni í þúsund ár“ voru birtar í Fréttablaðinu í janúar 2004.
Athugasemdirnar (frá aðstandendum bókarinnar „Þjóðerni í þúsund ár“ voru birtar í Fréttablaðinu í janúar 2004.
Hvað er jóðerni?
Ég vil óska þeim Jóni Yngva Jóhannssyni, Kolbeini Óttarssyni Proppé og Sverri Jakobssyni, aðstandendum bókarinnar „Þjóðerni í þúsund ár?“ til hamingju. Því eins og fram kemur í grein þeirra „Vönduð vinnubrögð?“ (DV, 17. desember í tilefni af laufléttri bókakápugagnrýni í Fréttablaðinu 7. desember) á enn eftir að prenta kápuna utan um áðurnefnda bók. Sem er gott, því enn gefst tækifæri til að lagfæra leið mistök er hönnuðum á tölvuöld hættir til að gera, þ.e. að laga ekki stafabil í leturgerðum. Ég hvet þá, eða hönnuð kápunnar, til að færa Þ-ið nær jóðinni og aldrei að vita nema úr verði þjóð!
Þessi stafabilamistök hönnuða eiga oft rætur að rekja til tölvubyltingarinnar miklu — allir grafískir hönnuðir á Íslandi, faglærðir sem ófaglærðir eiga í maskínum sínum fjöldan allan af leturgerðum. Sumar þeirra innihalda séríslenska stafi en langt frá því allar. Og þegar íslensku stafirnir fylgja ekki letrinu þarf að teikna þá sérstaklega. Nú er letur vandmeðfarið, hvort sem lesendur trúa því eður ei, og ekki á færi hvers sem er að teikna nýja stafi í leturgerð sem annar hefur hannað. Fæstir láta það þó aftra sér og teikna stafina ef þá vantar, með afar misjöfnum árangri. Þó eru til dæmi um að „grafískir hönnuðir“ láti sig íslenska stafi engu varða, og hvað þá virðingu fyrir orðunum sem þeir færa í búning. Á skilti í Austurstræti má t.d. sjá orðið „Opid“ á skilti sem Reykjavíkurborg hefur væntanlega greitt fyrir að einhver „hannaði“.
Fylgikvilli þess að hönnuður kann ekki að fara með eina leturgerð er að honum hættir til að fipast illilega þegar hann reynir að setja saman tvær eða fleiri eins og gerist í titli umræddrar bókar.
Það var sem sagt hið einmana Þ sem vakti athygli mína á kápu greinasafnsins „Þjóðerni í þúsund ár?“. Þ-ið var þó ekki það eina en hefði það ekki verið svona langt frá jóðerninu er næsta víst að ég hefði ekki tekið eftir bókinni atarna frekar en mýgrút annarra bóka í bókaflóðinu um þessi jól. Ég tók eftir henni í Bókatíðindum vegna þess að mistökin í leturmeðferðinni eru áberandi vond en fann hana ekki í bókabúðunum. Bilið frá Þ-i að jóðerni sést mæta vel þótt myndin í kynningarritinu sé smá.
Víkjum nú að öðru sem kápa þessarar bókar er dæmi um. Það er fyndnin. Tjéðir aðstandendur bókarinnar segja í grein sinni að auðvitað eigi myndefnið að vera fyndið. Það sé í samræmi við innihaldið. Sjálf hló ég ekki eða brosti út í annað þegar ég sá þennan skrumskælda Ingólf(?)— en e.t.v. þarf ég fyrst að lesa bókina!
Bókaútgefendur og höfundar ættu alltaf að setja sér það markmið að bókakápa sé nógu hnyttin (sérstök, vönduð, falleg...) til þess að fólk sjái hana í mergðinni, staldri við, skoði hana betur og helst af öllu kaupi hana. Til þess er kápan. Hún hefur það hlutverk að grípa athyglina, í harðri samkeppni, og láta fólk langa til að vita meira – og til að kaupa bókina.
Bækur eru stórvirki. Það tekur langan tíma að skrifa bækur, höfundar vanda sig og leggja gjarnan allt undir. Þeir hafa útgefanda með í ráðum og prófarkarlestur einn og sér tekur óratíma. Frá hugmynd að fullgerðri bók er langur vegur. Hönnuðir eru hluti af þessu ferli en þeir fá sjaldnast góðan tíma til að vinna sitt verk hér á Íslandi (nema þeir gefi tímann sinn). Sem er meinlegt vegna þess að góð bókakápa getur ráðið úrslitum um það hvort bók selst vel. Þetta sannar þó það eitt að bókaþjóðin stendur ekki undir kostnaðinum af bókaflóðinu og segir ekkert um hæfileika hönnuða eða rithöfunda.
Í hönnun er myndmál notað til að tjá hugmynd, tilfinningu eða til að miðla skilaboðum. Það er ekki auðvelt að gera vel. Myndmál er tungumál sem allir skilja en fáir „tala“ reiprennandi. Til þess að hönnuður geti tjáð sig í myndum þarf hann að þekkja sögu myndmálsins, þekkja hugsunarhátt hins títtnefnda og gjarnan mistúlkaða markhóps og vita hvaða menningarlegu tilvísanir tákn hefur. Myndmál er „lesið“ af samtímafólki sem sækir túlkun sína í eigin reynsluheim. Starf hönnuðar er að setja sig í spor fólks og meta það hvaða tákn muni gera því efnið skiljanlegt og ekki síður áhugavert.
Þegar andleg fátækt grípur um sig er oft gripið til þess ráðs að gera bara nógu skrítinn, fíflalegan eða ljótan hlut til vekja athygli. Í bókaflóðinu þetta árið eru mörg dæmi um þetta og sjálfsagt eru fáir hönnuðir sem ekki gætu sýnt einhver dæmi um umhverfisslys af þessu tagi úr safni eigin verka. Oftar en ekki er skilningsleysi verkkaupa á starfi hönnuðarins hluti af orsökinni.
Væru aðstandendur umræddrar bókar eins metnaðarfullir í notkun á myndmáli og þeir virðast vera varðandi efnistök (skv. eigin skrifum í DV) ættu þeir að íhuga að nota myndmál samtímans á kápu bókarinnar. Þeir segja greinarsafnið setja spurningarmerki við þjóðernishyggju og hugmyndir Íslendinga um þjóðerni sitt, sem er metnaðarfullt og spennandi verkefni; en höfundar ætlast síðan til þess eins af kápunni að hún sé „fyndin“!.
Ég spyr aðstandendur gáttuð, og undanskil ekki Háskólaútgáfuna sem gefur bókina út eða reyndar aðrar bókaútgáfur: Hvers vegna er myndmálið ekki notað til að vekja áhuga, spyrja stórra spurninga, sprengja viðjar vanans og hvetja til umræðu? Er stöðnun bara fín þegar þarf „að selja“? Eru útverðir hugsunarinnar, þroskans og háleitra markmiða um auðgun mannsandans ekki sannfærðari en svo um tilvist hugsandi fólks, en að þeir leiti í meðalmennskuna eins og svo margir aðrir, þegar á markaðstorgið er komið?
Ég vil óska þeim Jóni Yngva Jóhannssyni, Kolbeini Óttarssyni Proppé og Sverri Jakobssyni, aðstandendum bókarinnar „Þjóðerni í þúsund ár?“ til hamingju. Því eins og fram kemur í grein þeirra „Vönduð vinnubrögð?“ (DV, 17. desember í tilefni af laufléttri bókakápugagnrýni í Fréttablaðinu 7. desember) á enn eftir að prenta kápuna utan um áðurnefnda bók. Sem er gott, því enn gefst tækifæri til að lagfæra leið mistök er hönnuðum á tölvuöld hættir til að gera, þ.e. að laga ekki stafabil í leturgerðum. Ég hvet þá, eða hönnuð kápunnar, til að færa Þ-ið nær jóðinni og aldrei að vita nema úr verði þjóð!
Þessi stafabilamistök hönnuða eiga oft rætur að rekja til tölvubyltingarinnar miklu — allir grafískir hönnuðir á Íslandi, faglærðir sem ófaglærðir eiga í maskínum sínum fjöldan allan af leturgerðum. Sumar þeirra innihalda séríslenska stafi en langt frá því allar. Og þegar íslensku stafirnir fylgja ekki letrinu þarf að teikna þá sérstaklega. Nú er letur vandmeðfarið, hvort sem lesendur trúa því eður ei, og ekki á færi hvers sem er að teikna nýja stafi í leturgerð sem annar hefur hannað. Fæstir láta það þó aftra sér og teikna stafina ef þá vantar, með afar misjöfnum árangri. Þó eru til dæmi um að „grafískir hönnuðir“ láti sig íslenska stafi engu varða, og hvað þá virðingu fyrir orðunum sem þeir færa í búning. Á skilti í Austurstræti má t.d. sjá orðið „Opid“ á skilti sem Reykjavíkurborg hefur væntanlega greitt fyrir að einhver „hannaði“.
Fylgikvilli þess að hönnuður kann ekki að fara með eina leturgerð er að honum hættir til að fipast illilega þegar hann reynir að setja saman tvær eða fleiri eins og gerist í titli umræddrar bókar.
Það var sem sagt hið einmana Þ sem vakti athygli mína á kápu greinasafnsins „Þjóðerni í þúsund ár?“. Þ-ið var þó ekki það eina en hefði það ekki verið svona langt frá jóðerninu er næsta víst að ég hefði ekki tekið eftir bókinni atarna frekar en mýgrút annarra bóka í bókaflóðinu um þessi jól. Ég tók eftir henni í Bókatíðindum vegna þess að mistökin í leturmeðferðinni eru áberandi vond en fann hana ekki í bókabúðunum. Bilið frá Þ-i að jóðerni sést mæta vel þótt myndin í kynningarritinu sé smá.
Víkjum nú að öðru sem kápa þessarar bókar er dæmi um. Það er fyndnin. Tjéðir aðstandendur bókarinnar segja í grein sinni að auðvitað eigi myndefnið að vera fyndið. Það sé í samræmi við innihaldið. Sjálf hló ég ekki eða brosti út í annað þegar ég sá þennan skrumskælda Ingólf(?)— en e.t.v. þarf ég fyrst að lesa bókina!
Bókaútgefendur og höfundar ættu alltaf að setja sér það markmið að bókakápa sé nógu hnyttin (sérstök, vönduð, falleg...) til þess að fólk sjái hana í mergðinni, staldri við, skoði hana betur og helst af öllu kaupi hana. Til þess er kápan. Hún hefur það hlutverk að grípa athyglina, í harðri samkeppni, og láta fólk langa til að vita meira – og til að kaupa bókina.
Bækur eru stórvirki. Það tekur langan tíma að skrifa bækur, höfundar vanda sig og leggja gjarnan allt undir. Þeir hafa útgefanda með í ráðum og prófarkarlestur einn og sér tekur óratíma. Frá hugmynd að fullgerðri bók er langur vegur. Hönnuðir eru hluti af þessu ferli en þeir fá sjaldnast góðan tíma til að vinna sitt verk hér á Íslandi (nema þeir gefi tímann sinn). Sem er meinlegt vegna þess að góð bókakápa getur ráðið úrslitum um það hvort bók selst vel. Þetta sannar þó það eitt að bókaþjóðin stendur ekki undir kostnaðinum af bókaflóðinu og segir ekkert um hæfileika hönnuða eða rithöfunda.
Í hönnun er myndmál notað til að tjá hugmynd, tilfinningu eða til að miðla skilaboðum. Það er ekki auðvelt að gera vel. Myndmál er tungumál sem allir skilja en fáir „tala“ reiprennandi. Til þess að hönnuður geti tjáð sig í myndum þarf hann að þekkja sögu myndmálsins, þekkja hugsunarhátt hins títtnefnda og gjarnan mistúlkaða markhóps og vita hvaða menningarlegu tilvísanir tákn hefur. Myndmál er „lesið“ af samtímafólki sem sækir túlkun sína í eigin reynsluheim. Starf hönnuðar er að setja sig í spor fólks og meta það hvaða tákn muni gera því efnið skiljanlegt og ekki síður áhugavert.
Þegar andleg fátækt grípur um sig er oft gripið til þess ráðs að gera bara nógu skrítinn, fíflalegan eða ljótan hlut til vekja athygli. Í bókaflóðinu þetta árið eru mörg dæmi um þetta og sjálfsagt eru fáir hönnuðir sem ekki gætu sýnt einhver dæmi um umhverfisslys af þessu tagi úr safni eigin verka. Oftar en ekki er skilningsleysi verkkaupa á starfi hönnuðarins hluti af orsökinni.
Væru aðstandendur umræddrar bókar eins metnaðarfullir í notkun á myndmáli og þeir virðast vera varðandi efnistök (skv. eigin skrifum í DV) ættu þeir að íhuga að nota myndmál samtímans á kápu bókarinnar. Þeir segja greinarsafnið setja spurningarmerki við þjóðernishyggju og hugmyndir Íslendinga um þjóðerni sitt, sem er metnaðarfullt og spennandi verkefni; en höfundar ætlast síðan til þess eins af kápunni að hún sé „fyndin“!.
Ég spyr aðstandendur gáttuð, og undanskil ekki Háskólaútgáfuna sem gefur bókina út eða reyndar aðrar bókaútgáfur: Hvers vegna er myndmálið ekki notað til að vekja áhuga, spyrja stórra spurninga, sprengja viðjar vanans og hvetja til umræðu? Er stöðnun bara fín þegar þarf „að selja“? Eru útverðir hugsunarinnar, þroskans og háleitra markmiða um auðgun mannsandans ekki sannfærðari en svo um tilvist hugsandi fólks, en að þeir leiti í meðalmennskuna eins og svo margir aðrir, þegar á markaðstorgið er komið?