Dóra Ísleifsdóttir

Ég fékk á baukinn fyrir þetta. Sjá Fréttablaðið 17. janúar næsta ár.
Og svaraði því í greinarstúf.

Bækur eru stórvirki. Það tekur gífurlega langan tíma að skrifa bækur, höfundarnir vanda sig og leggja allt undir. Þeir hafa útgefanda með í ráðum. Þeir fá margt fólk til að lesa yfir fyrir sig og prófarkarlesturinn einn tekur óratíma.

Hönnuður bókakápu fær sjaldan góðan tíma til að vinna sitt verk hér á Íslandi (nema hann gefi tímann sinn). Sem er meinlegt vegna þess að bókakápa getur ráðið úrslitum um það hvort bók selst.

Þetta sannar þó það eitt að bókaþjóðin stendur ekki undir kostnaðinum af bókaflóðinu og kemur hæfileikum bókakápuhönnuða að öðru leyti ekkert við.

Tímaskortur við hönnun bókakápu er vandamál einkum vegna þess að til að hanna góðan grip þarf hönnuðurinn að vera búinn að kynna sér efnið. Góð hönnun á sér fyrst stað í heilanum á hönnuðinum (oft á meðan hann liggur í baði). Hugmyndin er svo hripuð niður á nærtæk bréfsnifsi og síðar er gerð tillaga, ein eða fleiri.

Eftir það fer í gang söluátak hönnuðarins. Kaupendur eru þá gjarnan höfundur og útgefandi (og allt of oft maki annars hvors þeirra eða beggja).

Það er mikið gleðiefni að mega gagnrýna bókakápur. En vandaverk engu að síður og þess vegna ekki neitt að gera nema taka þetta á léttúðinni. Fara í búðir og skoða. Lenda í því sama og allir sem ætla að kaupa bækur. Standa í búðinni og láta kápurnar toga sig í áttina að bókunum. Eða ekki.

Nota svo bókatíðindi til að missa ekki af neinu.

Af íslenskum skáldsögum finnst mér „Samúel“ eftir Mikael Torfason bera af. Pappírinn gerir gæfumuninn — það gott að koma við þessa bók. Hún er gróf eins og sagan sjálf. Djörf leturmeðferð og fylgin sér bæði á framhlið og bakhlið. Myndnotkunin er áhugaverð og minnir á pólitískar áróðursmyndir blóðheitari þjóða. Hönnuðurinn skilar húrrandi geðveiki aðalpersónunnar vel á kápunni og mig grunar að hann hafi jafnvel lesið bókina.

Aðrar góðar í flokknum eru „Stolið frá höfundi stafrófsins“ þar sem möguleikar í prentverki eru fagmannlega nýttir til að undirstrika skemmtilegan titil, „Eins og vax“ sem er lágstemmd og falleg heild, „Vaknað í Brussel“ er stelpuleg, skrítin og skemmtileg og svo verð ég að nefna tvær bækur sem eru listilega „myndskreyttar“ en leturmeðferðin er aftur sorglega veik. Þær heita „Sagan af sjóreknu píanóunum“ og „Leiðin til Rómar“.

í flokki fræðibóka er ekkert sem gleður eins mikið og bókaflokkurinn „Lærdómsrit bókmenntafélagsins“, hönnunin er sótt í svissneska skólann og stendur alltaf fyrir sínu. Hönnun þessara bóka er til mikils sóma og heldur sér alveg sama hversu mikið er reynt á þolrif hennar. Af nýrri bókum í sama flokki má nefna „Genin okkar“ sem er leyst af miklu öryggi og alúð með einungis letur og liti að vopni.

Talandi um gleðiefni þá er „Plebbabókin“ besti brandarinn. Hugmyndasmiðurinn tekur heilögustu belju þjóðarinnar sem hefur hlotið þau sorglegu örlög að breytast í hilluskraut á heimilum landsmanna og veður yfir hana á skítugum grínskónum. Ég tek ofan fyrir því og vona að það verði til þess að sem flestir lesi bæði „Plebbabókina“ og bækur nóbelsskáldsins sem sjálfur gat jú verið nístandi kaldhæðinn þó engum hönnuði hafi hingað til tekist að skila því á kápum bóka hans. Hressandi efnistök! Gaman að því.

Glæsilegasta íslenska matreiðslubókin er „About fish“. Girnileg bók og skemmtilega hugsuð. Kápan og allar síðurnar líka, sem er nýbreyttni. Afhverju eru ekki fleiri bækur hannaðar síðu fyrir síðu eins og þessi — hvað er þetta „umbrot“ að gera eitt og óstutt í svona mörgum bókum. Margur textinn verður svo miklu áhugaverðari þegar öll tjáskiptatæki hönnuðarins eru notuð til að klæða hann í búning. Koma svo kæru útgefendur!

Einnig vakti athygli mína „Dagbók konu“, sem passar ekki í neinn flokk. Hún ber fagmennsku og vönduðu handverki fagurt vitni.

Flottasta bókin sem ég fann er erlend skáldsaga sem heitir „The Autograph Man“. Ég sogaðist að henni og réði ekki neitt við neitt. Get ekkert að því gert að hún er frá útlöndum og ekki skráð í Bókatíðindi. Hönnunin á þessari kápu er alger dásemd. Hún er skrítin en engu að síður einhvern vegin nákvæmlega málið. Hún kemur á óvart. Oft. Ég varð að kaupa þessa enda búið að prenta á hana fjórar stjörnur.

Vond hönnun vekur ekki áhuga minn og því minna um þær illa hönnuðu bókakápur sem ég rak augun í að segja:

Sú versta er „Hitler og seinni heimstyrjöldin“. Letrið sem notað er í orðið Hitler er farsakennt og vísar til hryllingsmynda. Og hönnuðurinn fer alla leið og klæðir þessa merku bók í búning sem gjaldfellir efni hennar gríðarlega mikið.

Önnur merkilega vond kápa er utan um bókina „Þjóðerni í þúsund ár?“. Á þetta að vera fyndið myndefni? Og afhverju var Þ-inu ekki bara sleppt frekar en að stilla því upp stöku við hliðina á orðinu jóðerni?

„Ísland í Aldanna Rás“ er bókaflokkur sem ég trúi ekki öðru en að rykfalli á lager útgefanda eftir vertíðina. Treysti enginn sér til að gera betur en þetta? Gat enginn valið eina mynd á kápuna? Legg til að hér fari fram gagnger endurhönnun og þá er aldrei að vita nema kippur komi í söluna.

„Barist fyrir frelsinu“ er sérkennileg. Minnir helst á forsíðuna á Vikunni fyrir 10 árum. Þær eru glettilega líkar mæðgurnar og ef ljósmyndirnar væru frískari og leturmeðferðin ekki svona sveitó er aldrei að vita nema hér hefði eitthvað spennandi getað gerst.

Ég fann enga barna- eða unglingabók sem virkilega höfðaði til mín. Myndskreytingarnar í „Engill í Vesturbænum“ eru góðar en hönnun kápunnar ekki. Önnur bók í þessum flokki „Nennekkja feisaða“ er þokkaleg tilraun til „kúl“ hönnunar en hvað á þessi titill að fyrirstilla? og stimpillinn „Alvöru unglingabók“ sem er klínt efst á framhlið kápunnar hægra meginn hlýtur að senda kjánahroll niður eftir bakinu á íslenskum ungmennum.

Ljóðabækurnar virðast í fljótu bragði líða mikið fyrir fjársvelti, en það er engin afsökun þegar hönnuður er búinn að taka verk að sér. Eða hvað?